Tremé i narodziny jazzu

Dzielnica starsza niż muzyka, którą wydała

Tremé leży tuż na północ od French Quarter, po drugiej stronie Rampart Street, i jest powszechnie opisywane jako jedna z najstarszych afroamerykańskich dzielnic w Stanach Zjednoczonych. Na długo zanim jazz otrzymał swoją nazwę, Tremé było już miejscem, gdzie wolni ludzie kolorowi posiadali nieruchomości, prowadzili firmy i budowali kościoły, obok zniewolonych mieszkańców miasta, a później wyzwolonych mężczyzn i kobiet, którzy zostali tu po zniesieniu niewolnictwa. Zrozumienie, dlaczego jazz narodził się właśnie tutaj, wymaga najpierw zrozumienia samej dzielnicy, a nie odwrotnie.

New Orleans było wyjątkowe wśród amerykańskich miast XVIII i XIX wieku. Pod rządami francuskimi, a następnie hiszpańskimi, a przez pewien czas pod oboma naraz, miasto wykształciło trójwarstwową strukturę społeczną, która nie miała prawdziwego odpowiednika nigdzie indziej na amerykańskim Południu: biali mieszkańcy, wolni ludzie kolorowi i zniewoleni ludzie, każda grupa o innym — choć zawsze nierównym — statusie prawnym.

Wolni ludzie kolorowi w New Orleans mogli posiadać nieruchomości, prowadzić rzemiosło, a w niektórych przypadkach nawet sami posiadać zniewolonych ludzi — fakt, który komplikuje wszelkie uproszczone narracje o rasowej historii miasta. Tremé wyrosło jako jedna z dzielnic, w których osiedlała się i rozkwitała ta społeczność, a jej nazwy ulic, kościoły i cmentarze wciąż noszą ślady tej wielowarstwowej historii.

To dlatego dziedzictwo afroamerykańskie w New Orleans rozciąga się na znacznie szerszą mapę niż samo Tremé, ale to właśnie w Tremé najwcześniejsze warstwy tej historii są najbardziej widoczne, skoncentrowane na zwartym, spacerowym obszarze zaledwie kilka minut od Jackson Square i katedry St Louis Cathedral.

Congo Square: zgromadzenie, które miało znaczenie

Najważniejszym miejscem w tej historii jest Congo Square, przestrzeń publiczna znajdująca się dziś w obrębie Louis Armstrong Park na skraju Tremé. Zgodnie z francuskim i hiszpańskim prawem kolonialnym zniewoleni ludzie w New Orleans otrzymali coś, na co niemal nigdzie indziej na amerykańskim Południu nie pozwalano: niedziele w dużej mierze wolne od pracy. W te niedziele, co najmniej od końca XVIII wieku, zniewoleni i wolni czarnoskórzy gromadzili się na wówczas otwartym placu poza murami miasta, by bębnić, śpiewać, tańczyć i handlować towarami.

To, co działo się na Congo Square, nie było przypadkowe. Było to trwałe, przechodzące z pokolenia na pokolenie miejsce, w którym zachodnioafrykańskie, karaibskie i kreolskie tradycje muzyczne były podtrzymywane, adaptowane i przekazywane dalej — w sposób w dużej mierze tłumiony gdzie indziej na zniewolonym Południu. Ówcześni odwiedzający i urzędnicy pozostawili pisemne relacje opisujące wielkie zgromadzenia, złożone polirytmie, śpiew typu call-and-response oraz formy taneczne mające bezpośrednie korzenie w tradycjach Afryki Zachodniej i Środkowej. Historycy i muzykolodzy wskazują właśnie na Congo Square — a nie na jednego wykonawcę czy jedną datę — jako na najgłębszy korzeń, z którego wyrósł słownik muzyczny New Orleans, a ostatecznie jazz.

Warto dokładnie określić, co to oznacza, a czego nie oznacza. Congo Square nie stworzyło jazzu bezpośrednio, jakby jakiś zespół zagrał tam w 1800 roku. To, co zachowało, to żywa, wspólnotowa, głęboko afrykańska kultura muzyczna trwająca w jednym amerykańskim mieście przez niemal stulecie, w czasie gdy podobne praktyki były niemal wszędzie indziej wymazywane.

Ta kultura mieszała się następnie, przez kolejne dekady, z instrumentacją orkiestr dętych wprowadzoną przez zespoły wojskowe i miejskie, z kreolskimi i europejskimi ideami harmonicznymi, z call-and-response czarnego kościoła oraz z improwizacyjnymi tradycjami czarnoskórych społeczności w całym mieście. Jazz, gdy ukształtował się jako rozpoznawalna forma na przełomie XIX i XX wieku, czerpał ze wszystkich tych wątków — a Congo Square jest miejscem, gdzie najgłębszy i najdłużej trwający z nich został zachowany.

Congo Square jest dziś swobodnie dostępne — zacieniony plac wewnątrz Louis Armstrong Park, z tablicami i sztuką publiczną nawiązującą do jego historii. Warto poświęcić na wizytę czas, zamiast robić szybkie zdjęcie — to miejsce, w którym czyta się tablice historyczne i wyobraża sobie plac takim, jaki był, a nie miejsce koncertów.

Louis Armstrong Park i okoliczna dzielnica

Sam Louis Armstrong Park, który dziś obejmuje Congo Square, powstał w latach 70. XX wieku poprzez wyburzenie kilku kwartałów Tremé — decyzję, która wysiedliła domy i firmy z dzielnicy, którą park miał uhonorować — fakt, który sam w sobie jest częścią historii tego, jak miasto traktowało swoje czarnoskóre dziedzictwo.

Park nosi imię Louisa Armstronga, urodzonego w New Orleans w 1901 roku, który dorastał w mieście, gdzie kultura muzyczna zakorzeniona w Tremé i Congo Square była już częścią otaczającej rzeczywistości. Armstrong nie dorastał, występując na Congo Square, które przestało pełnić funkcję miejsca zgromadzeń na długo przed jego dzieciństwem, ale dorastał w tej samej kulturze orkiestr dętych, kościoła i sal tanecznych, którą tradycje Congo Square pomogły podtrzymać.

Poza parkiem ulice Tremé kryją kościoły, sale klubów social aid and pleasure oraz skromne zabytkowe domy, które opowiadają tę samą historię w mniejszej skali: to była, i na wielu odcinkach nadal jest, pracująca czarnoskóra dzielnica z własnymi instytucjami, własnymi tradycjami pogrzebowymi i paradowymi oraz własnym stosunkiem do muzyki jako praktyki wspólnotowej, a nie formy rozrywki inscenizowanej dla przybyszów. To rozróżnienie ma znaczenie.

Second line — parada orkiestry dętej organizowana przez klub social aid and pleasure, zwykle w niedzielę — to żywa kontynuacja wspólnotowej tradycji muzyki jako czegoś publicznego, uczestniczącego i zakorzenionego w dzielnicy. To odrębny temat od kolonialnej historii Tremé i zasługuje na własny przewodnik, zamiast być wtłoczony w ten — tu istotne jest to, że obie praktyki, dzielące ponad stulecie, mają wspólny korzeń: ideę muzyki jako czegoś, co czarnoskóra społeczność tworzy razem w przestrzeni publicznej, a nie czegoś wykonywanego dla widowni.

Czym Tremé nie jest

Warto jasno powiedzieć, czym historia tej dzielnicy nie jest, ponieważ odwiedzający często mylą te granice. Tremé nie jest miejscem, do którego jedzie się dziś na wieczór żywego jazzu — Frenchmen Street i Preservation Hall we French Quarter to miejsca, na które mieszkańcy i przewodnicy kierują odwiedzających w tym celu, a mechanika słuchania koncertu na żywo została opisana w przewodniku po żywym jazzie w New Orleans. Znaczenie Tremé jest historyczne i społeczne: wyjaśnia, skąd wzięła się ta muzyka i dlaczego New Orleans, wyjątkowo wśród amerykańskich miast, stało się miejscem, gdzie jazz się ukształtował.

Warto też wyraźnie oddzielić historię Tremé od cajuńskiej Luizjany. Zydeco i muzyka cajuńska to zupełnie inna linia muzyczna, zakorzeniona w społecznościach akadyjskich, które osiedliły się na preriach i bagnach wokół Lafayette po wypędzeniu z Nowej Szkocji w latach 50. XVIII wieku. Ta muzyka opiera się na akordeonie i skrzypcach, jest wiejska i należy do Acadiany, nie do New Orleans, a już na pewno nie do Tremé.

Mylenie tych dwóch tradycji to jeden z najczęstszych błędów popełnianych przez odwiedzających i zaciera dwie naprawdę odrębne historie. Jeśli interesuje Cię muzyka i kuchnia cajuńska, przewodnik po Cajun Country i Lafayette oraz przewodnik Creole kontra Cajun w kuchni opisują ten odrębny świat we właściwy sposób.

Zwiedzanie Tremé dziś

Co	Gdzie	Uwagi
Congo Square	Wewnątrz Louis Armstrong Park, na skraju Tremé	Wstęp wolny, tablice historyczne na miejscu
Louis Armstrong Park	Północny skraj Tremé, po drugiej stronie Rampart Street od French Quarter	Zielona przestrzeń z pomnikami, bramami i Congo Square
Wycieczki historyczne z przewodnikiem	Wyruszają z lub w pobliżu French Quarter	Obejmują afroamerykańską i kreolską historię Tremé w kontekście
Kościoły i sale w głębi dzielnicy	Rozsiane po mieszkalnym Tremé	Najlepiej doceniane z przewodnikiem, który wyjaśni ich rolę

Większość odwiedzających poznaje historię Tremé poprzez wycieczkę z przewodnikiem, a nie samodzielne wędrówki, ponieważ znaczenie dzielnicy leży w kontekście, którego same tablice nie oddają w pełni — kto się gdzie gromadził, na jakich zasadach i do czego to doprowadziło. Tremé African American Creole History Tour została zbudowana specjalnie wokół tego materiału, śledząc rolę dzielnicy od epoki kolonialnej po narodziny jazzu, i jest najbardziej bezpośrednim sposobem, by połączyć Congo Square, Louis Armstrong Park i okoliczne ulice w jedną narrację.

Dla tych, którzy chcą wpleść historię muzyki w szerszy przegląd popołudnia lub wieczoru spędzonego w Quarterze i na jego obrzeżach, wycieczka piesza łącząca historię Storyville, voodoo i Tremé obejmuje sąsiadujące rozdziały tej samej historii miasta, nie powtarzając już omówionych treści.

Ci, którzy chcą pociągnąć wątek muzyczny dalej, od dziedzictwa Congo Square aż po brzmienie samego miasta, czasem łączą spacer po historii Tremé z wycieczką śledzącą korzenie jazzu poprzez muzykę, kulturę i drinka po drodze, lub z bardziej dopasowanym prywatnym wyjściem skupionym na jazzie, obejmującym żywą muzykę i drinka — choć warto powtórzyć, że nocna, żywa część tego doświadczenia należy do Frenchmen Street i Preservation Hall, nie do samego Tremé.

Ponieważ Tremé to dzielnica mieszkalna, a nie kuratorowana atrakcja, warto zwiedzać ją z rozwagą: za dnia, pieszo lub z przewodnikiem, z szacunkiem dla faktu, że ludzie mieszkają w tych domach i modlą się w tych kościołach. Nic w Tremé nie jest inscenizowane dla odwiedzających, co jest dokładnie powodem, dla którego ta historia ma tak duży ciężar.

Jak to się wpisuje w szerszą wizytę

Tremé naturalnie łączy się z szerszym spojrzeniem na afroamerykańskie i kreolskie dziedzictwo miasta oraz z cmentarzami New Orleans, z których kilka kryje postacie związane z tą samą historią, w tym pobliski St Louis Cemetery No. 1. Dobrze komponuje się też z przewodnikiem po spacerze po French Quarter, ponieważ obie okolice dzieli zaledwie kilka przecznic i często odwiedza się je podczas tej samej wycieczki.

Jeśli planujesz dłuższy pobyt, Tremé naturalnie wpisuje się w plan trzydniowy lub czterodniowy jako półdniowe uzupełnienie wizyty we French Quarter, i jest naturalnym punktem odniesienia dla planu trzech dni dla miłośników muzyki, który obejmuje też Frenchmen Street i rejs rzeczny z żywą muzyką, taki jak rejs kolacyjny z jazzem na Riverboat City of New Orleans.

Dla tych, którzy interesują się szerzej wycieczkami historyczno-kulturowymi miasta, Tremé to jeden z kilku wątków wartych połączenia z historią plantacji i wizytami na cmentarzach, zamiast traktowania go jako osobnego przystanku.

Tremé i narodziny jazzu: najczęściej zadawane pytania

Czy Tremé to to samo co French Quarter?

Nie. Tremé leży tuż na północ od French Quarter, po drugiej stronie Rampart Street, i rozwinęło się jako odrębna dzielnica z własną historią jako ośrodek wolnych ludzi kolorowych, a później życia afroamerykańskiego w New Orleans.

Czym jest Congo Square i czy można je dziś odwiedzić?

Congo Square to przestrzeń publiczna znajdująca się dziś w obrębie Louis Armstrong Park, na skraju Tremé. Było to miejsce, gdzie w XVIII i XIX wieku zniewoleni i wolni czarnoskórzy mieszkańcy gromadzili się w niedziele, by tworzyć muzykę i handlować. Dziś jest swobodnie dostępne do zwiedzania.

Czy do Tremé jedzie się posłuchać żywego jazzu wieczorem?

Niezupełnie. Znaczenie Tremé jest historyczne: wyjaśnia, skąd wzięła się ta muzyka. Po żywy jazz i orkiestry dęte dziś większość odwiedzających kieruje się na Frenchmen Street lub do Preservation Hall we French Quarter, co opisują osobne przewodniki.

Czy parada second line to to samo, co wydarzenia na Congo Square?

Są powiązane, ale odrębne. Congo Square to historyczne zgromadzenie w ramach zasad epoki kolonialnej. Second line to żywa, dzielnicowa tradycja parad prowadzonych przez orkiestrę dętą, wciąż organizowanych dziś przez kluby social aid and pleasure, opisana w osobnym przewodniku.

Czy zydeco jest częścią historii Tremé?

Nie. Muzyka zydeco i cajuńska pochodzi z Acadiany, krainy Cajunów wokół Lafayette, mniej więcej dwie godziny na zachód od New Orleans. Dziedzictwo muzyczne Tremé to jazz i tradycja orkiestr dętych — odrębna linia rozwoju.

Czy w Tremé jest bezpiecznie?

Tremé to prawdziwa, zamieszkana dzielnica mieszkalna, a nie atrakcja turystyczna, i niektóre jej części widują mniejszy ruch pieszy niż French Quarter. Warto ograniczyć się do wizyt w Louis Armstrong Park i na głównych ulicach za dnia oraz traktować dzielnicę z takim samym szacunkiem jak każdą inną okolicę mieszkalną.

Jak większość odwiedzających poznaje historię Tremé?

Wielu odwiedzających dołącza do wycieczki pieszej z przewodnikiem, która obejmuje afroamerykańską i kreolską historię Tremé, ponieważ przewodnik potrafi wyjaśnić kontekst, którego samodzielny spacer by nie ujawnił. Możliwe są też samodzielne wizyty w Louis Armstrong Park i na Congo Square.